Wiele osób myli unieważnienie małżeństwa z rozwodem. To dwie zupełnie różne instytucje prawne – różnią się podstawami, skutkami i tym, kto może ich żądać. Najprościej mówiąc: rozwód rozwiązuje małżeństwo, które było ważne, unieważnienie zaś stwierdza, że małżeństwo w ogóle nie powinno było powstać.

Fundamentalna różnica

Rozwód kończy małżeństwo na przyszłość – od momentu uprawomocnienia się wyroku. Małżeństwo było ważne, istniało, rodziło skutki prawne – i zostaje rozwiązane.

Unieważnienie działa inaczej – sąd stwierdza, że małżeństwo zostało zawarte z naruszeniem prawa. W teorii uznaje się je za niebyłe od samego początku. W praktyce jednak – żeby chronić strony i dzieci – prawo przewiduje szereg skutków analogicznych do tych, jakie wywołuje rozwód.

Polskie prawo przewiduje zamknięty katalog przesłanek unieważnienia. Oznacza to, że unieważnienie jest możliwe wyłącznie z przyczyn wyraźnie wskazanych w przepisach – nie można unieważnić małżeństwa z powodu zdrady, braku uczuć ani konfliktów małżeńskich. To są podstawy do rozwodu, nie unieważnienia.

Podstawy unieważnienia małżeństwa

Wiek. Małżeństwo może być unieważnione, jeśli w chwili zawarcia mężczyzna nie ukończył 18 lat lub kobieta nie ukończyła 16 lat albo zawarła małżeństwo między 16. a 18. rokiem życia bez wymaganego zezwolenia sądu. Unieważnienia może żądać każdy z małżonków. Nie można jednak unieważnić małżeństwa, jeżeli małżonek osiągnął wymagany wiek przed wytoczeniem powództwa. Mąż nie może też żądać unieważnienia, jeżeli żona zaszła w ciążę.

Ubezwłasnowolnienie. Małżeństwo zawarte przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie może być unieważnione. Unieważnienia może żądać każdy z małżonków – ale nie jeśli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone.

Choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy. Małżeństwo zawarte przez osobę dotkniętą chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym może być unieważnione. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy stan zdrowia nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu potomstwa i sąd zezwolił na zawarcie małżeństwa. Nie można unieważnić małżeństwa z tego powodu po ustaniu choroby psychicznej.

Bigamia. Osoba pozostająca już w związku małżeńskim nie może zawrzeć kolejnego. Unieważnienia może żądać każdy mający interes prawny – w tym prokurator. Nie można jednak unieważnić małżeństwa jeżeli poprzednie małżeństwo ustało lub zostało unieważnione – chyba że ustało przez śmierć samego bigamisty.

Pokrewieństwo i powinowactwo. Małżeństwo nie może być zawarte między krewnymi w linii prostej, rodzeństwem ani powinowatymi w linii prostej. Z ważnych powodów sąd może jednak zezwolić na małżeństwo między powinowatymi.

Przysposobienie. Przysposabiający i przysposobiony nie mogą zawrzeć ze sobą małżeństwa. Unieważnienie nie jest jednak możliwe, jeżeli stosunek przysposobienia ustał.

Wady oświadczenia woli. Małżeństwo może być unieważnione jeżeli oświadczenie woli zostało złożone przez osobę w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli, pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony lub pod wpływem bezprawnej groźby. Unieważnienia może żądać tylko małżonek, który złożył wadliwe oświadczenie – w ciągu 6 miesięcy od ustania wady, lecz nie później niż 3 lata od zawarcia małżeństwa.

Małżeństwo przez pełnomocnika. Jeśli małżeństwo zostało zawarte przez pełnomocnika bez wymaganego zezwolenia sądu albo pełnomocnictwo było nieważne lub skutecznie odwołane – mocodawca może żądać unieważnienia. Nie jest to możliwe, jeżeli małżonkowie podjęli wspólne pożycie.

Skutki unieważnienia – co się dzieje po wyroku

Zła wiara. Sąd orzekając unieważnienie ustala, czy i który z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze – czyli wiedział w chwili ślubu o wadzie uzasadniającej unieważnienie. Małżonek w złej wierze jest traktowany tak jak małżonek winny rozkładu pożycia przy rozwodzie – z wszelkimi tego konsekwencjami finansowymi.

Dzieci. Dzieci urodzone lub poczęte w unieważnionym małżeństwie mają taki sam status jak dzieci z małżeństwa ważnego. Unieważnienie nie wpływa na ich prawa – alimenty, władza rodzicielska i dziedziczenie pozostają bez zmian.

Stosunki majątkowe. Do skutków unieważnienia stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie – w tym dotyczące podziału majątku wspólnego.

Prokurator. Powództwo o unieważnienie małżeństwa może wytoczyć także prokurator – niezależnie od woli samych małżonków.

Unieważnienie a kościelne stwierdzenie nieważności małżeństwa

To dwie zupełnie odrębne sprawy. Unieważnienie cywilne rozstrzyga sąd powszechny. Kościelne stwierdzenie nieważności to postępowanie przed trybunałem kościelnym – dotyczy wyłącznie sakramentu małżeństwa i nie ma skutków cywilnoprawnych. Jedno nie zastępuje drugiego.

Kiedy warto rozważyć unieważnienie zamiast rozwodu

W praktyce unieważnienie jest rzadziej stosowane niż rozwód – jego podstawy są ściśle określone i trudniejsze do udowodnienia. Warto je rozważyć gdy małżeństwo zostało zawarte pod wpływem błędu co do tożsamości partnera lub pod wpływem groźby, gdy jeden z małżonków był w chwili ślubu niezdolny do świadomego wyrażenia woli lub gdy zachodzi bigamia albo inne bezwzględne przeszkody małżeńskie.

Potrzebujesz pomocy w sprawie unieważnienia małżeństwa lub rozwodu? Zadzwoń: +48 531 335 713 lub napisz na kancelaria@prawnikodrozwodu.pl

Niniejszy artykuł stanowi ogólną informację prawną i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej w konkretnej sprawie. Każda sprawa rodzinna wymaga analizy konkretnych okoliczności i dokumentów. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte na podstawie informacji zawartych w artykule. W celu uzyskania porady prawnej dostosowanej do Państwa sytuacji, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.

Zapraszamy do Kancelarii Prawa Rodzinnego: Adwokat Michalina Koligot, Adwokat Marta Krzyżanowicz, Adwokat Anna Konrady, Radca prawny Joanna Jędrzejewska ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań | tel. +48 531 335 713 | kancelaria@prawnikodrozwodu.pl | www.prawnikodrozwodu.pl