Czy małżonek wyłącznie winny może żądać rozwodu? Analiza wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu

Wyobraź sobie taką sytuację: to Ty doprowadziłeś do rozpadu małżeństwa – uzależnienie, zdrady, zaniedbania. Małżonek, który przez lata próbował ratować związek, kategorycznie sprzeciwia się rozwodowi. Czy w takim przypadku sąd oddali pozew? I czy sprzeciw niewinnego małżonka jest zawsze skuteczny? Odpowiedzi na te pytania daje wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 12 lutego 2020 r. (sygn. akt I ACa 230/19).

Spis treści

1. Zasada – wyłącznie winny nie może żądać rozwodu
2. Wyjątek – kiedy sprzeciw małżonka niewinnego nie ma znaczenia?
3. Co się wydarzyło w sprawie I ACa 230/19?
4. Jak sąd ocenił sprzeciw pozwanej?
5. Co wynika z tego orzeczenia dla praktyki?
6. FAQ

Zasada – wyłącznie winny nie może żądać rozwodu

Art. 56 § 3 k.r.o. formułuje jedną z trzech przesłanek negatywnych orzeczenia rozwodu. Stanowi on, że rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Mówiąc prościej: jeśli to Twoje zachowanie doprowadziło do rozpadu małżeństwa i tylko Twoje – nie możesz żądać rozwodu wbrew woli drugiej strony. Jest to wyraz ochrony małżonka niewinnego przed tym, by osoba, która zniszczyła małżeństwo, mogła też jednostronnie je zakończyć.

Zasada ta ma jednak dwa wyjątki. Pierwszy: małżonek niewinny wyraża zgodę na rozwód. Drugi – bardziej złożony: odmowa zgody przez małżonka niewinnego jest sama w sobie sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Wyjątek – kiedy sprzeciw małżonka niewinnego nie ma znaczenia?

Drugi wyjątek bywa trudny do zrozumienia. Jak odmowa może być sprzeczna z zasadami współżycia społecznego? Czy małżonek niewinny nie ma prawa chronić trwałości małżeństwa?

Ma – ale tylko do pewnej granicy. Sądy przyjmują, że sprzeciw małżonka niewinnego staje się nadużyciem prawa wtedy, gdy nie służy rzeczywistemu ratowaniu małżeństwa, lecz wyłącznie wyrządzeniu krzywdy drugiej stronie lub gdy dalsze trwanie małżeństwa jest całkowicie fikcją – tzw. „martwym małżeństwem”. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w sprawie I ACa 230/19 wyraził to precyzyjnie: o naruszeniu zasad współżycia społecznego można mówić wówczas, gdy skutkiem odmowy zgody będzie trwanie „martwego” małżeństwa, co należy uznać za społecznie niepożądane.

Co się wydarzyło w sprawie I ACa 230/19?

Stan faktyczny był następujący. Powód wniósł pozew o rozwód z wyłącznej winy pozwanej. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości, wskazując, że to powód ponosi wyłączną winę za rozpad małżeństwa, a nadto orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

W toku postępowania sąd ustalił, że główną przyczyną rozkładu pożycia było nadużywanie alkoholu przez powoda, trwające od co najmniej 2010–2012 roku. Pozwana przez lata wspierała powoda – uczestniczyła w terapii jako żona alkoholika, dbała o dom, starała się podtrzymać małżeństwo. Jednak powód nie przestrzegał abstynencji, pił w ukryciu, co stopniowo niszczyło relację. Strony zaprzestały wspólnego pożycia przed 2015 rokiem, od marca 2015 r. porozumiewały się wyłącznie pisemnymi notatkami, a w maju 2016 r. powód wyprowadził się ze wspólnego domu.

Jednocześnie ustalono, że konflikt między stronami przybrał wyjątkowo ostry charakter – dochodziło do rękoczynów, wyzwisk i interwencji Policji.

Sąd nie znalazł podstaw do uznania, że powód dopuścił się zdrady małżeńskiej, choć jego kontakty z inną kobietą stwarzały pewne pozory i nie sprzyjały utrzymaniu więzi małżeńskiej.

Jak sąd ocenił sprzeciw pozwanej?

Sąd uznał, że powód ponosi wyłączną winę za rozkład pożycia – i orzekł rozwód właśnie z jego winy, odrzucając żądanie orzeczenia winy pozwanej.

Jednocześnie sąd musiał zmierzyć się z pytaniem: czy sprzeciw pozwanej wobec rozwodu blokuje orzeczenie? Odpowiedź była przecząca. Mając na uwadze wyjątkowo głęboki konflikt między stronami, objawiający się rękoczynami, wyzwiskami i interwencjami Policji, Sąd Apelacyjny w Poznaniu uznał, że odmowa zgody pozwanej na rozwód była sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Kontynuowanie tak głęboko skonfliktowanego, faktycznie nieistniejącego małżeństwa byłoby społecznie niepożądane – i dlatego sprzeciw pozwanej nie mógł być skuteczny.

Wynik postępowania: sąd orzekł rozwód z wyłącznej winy powoda, pomimo jego żądania orzeczenia winy pozwanej i pomimo sprzeciwu pozwanej wobec samego rozwodu.

Co wynika z tego orzeczenia dla praktyki?

Z praktyki kancelarii wynika, że sprawy tego rodzaju należą do najtrudniejszych – i dla klientów, i dla sądów. Kilka wniosków zasługuje na szczególną uwagę.

Po pierwsze, wyłączna wina za rozpad małżeństwa to poważna konsekwencja prawna – nie tylko w kwestii tego, kto może żądać rozwodu, ale też w zakresie uprawnień do alimentów między małżonkami po orzeczeniu rozwodu.

Po drugie, sprzeciw małżonka niewinnego jest poważnym instrumentem prawnym, ale nie absolutnym. Sąd każdorazowo ocenia, czy odmowa służy autentycznej ochronie wartości małżeństwa, czy jest wyłącznie narzędziem nacisku lub zemsty.

Po trzecie – i to wniosek, który pomaga wielu klientom spojrzeć na swoją sprawę z innej perspektywy – nawet jeśli formalnie jeden z małżonków jest stroną słabszą prawnie, sąd analizuje całość okoliczności. Wyłączna wina jednej strony nie zwalnia drugiej z obowiązku działania w dobrej wierze.

FAQ

Czy małżonek uznany za wyłącznie winnego zawsze nie może żądać rozwodu? Co do zasady tak – art. 56 § 3 k.r.o. zakazuje orzeczenia rozwodu na żądanie małżonka wyłącznie winnego, jeśli niewinny małżonek się sprzeciwia. Istnieją jednak dwa wyjątki: zgoda niewinnego małżonka albo uznanie przez sąd, że jego sprzeciw jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

Skąd sąd wie, kto jest wyłącznie winny rozkładu pożycia? Ustalenie winy wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego – przesłuchania stron, świadków, analizy dokumentów i ewentualnie opinii biegłych. Wyłączna wina oznacza, że tylko zachowanie jednego małżonka doprowadziło do zupełnego i trwałego rozkładu pożycia.

Co to znaczy, że małżeństwo jest „martwe”? „Martwe małżeństwo” to termin używany przez sądy na określenie sytuacji, w której małżeństwo formalnie istnieje, ale faktycznie od dawna nie funkcjonuje – brak wspólnego pożycia, komunikacji, wspólnych planów, więzi emocjonalnej i fizycznej. Sądy uznają, że trwanie takiego małżeństwa wyłącznie „na papierze” jest społecznie niepożądane.

Czy alkoholizm małżonka zawsze oznacza jego wyłączną winę? Nie automatycznie. Sąd ocenia całokształt przyczyn rozkładu pożycia. Alkoholizm jest poważną okolicznością obciążającą, ale sąd może uznać, że oboje małżonkowie przyczynili się do rozpadu – np. jeśli drugi małżonek również naruszał obowiązki małżeńskie. Każda sprawa jest oceniana indywidualnie.

Jakie są konsekwencje orzeczenia wyłącznej winy dla alimentów? Małżonek niewinny, który wskutek rozwodu znalazł się w niedostatku, może żądać od małżonka wyłącznie winnego przyczynienia się do zaspokojenia jego usprawiedliwionych potrzeb nawet wtedy, gdy sam nie jest w niedostatku (art. 60 § 2 k.r.o.). To znacznie szersze uprawnienie niż w przypadku braku orzeczenia o winie.

Twoja sprawa rozwodowa jest skomplikowana – spór o winę, sprzeciw drugiej strony, długi konflikt? Zadzwoń: +48 531 335 713 lub napisz na kancelaria@prawnikodrozwodu.pl

Niniejszy artykuł stanowi ogólną informację prawną i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej w konkretnej sprawie. Każda sprawa rodzinna wymaga analizy konkretnych okoliczności i dokumentów. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte na podstawie informacji zawartych w artykule. W celu uzyskania porady prawnej dostosowanej do Państwa sytuacji, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.

Zapraszamy do Kancelarii Prawa Rodzinnego: Adwokat Michalina Koligot, Adwokat Marta Krzyżanowicz, Adwokat Anna Konrady, Radca prawny Joanna Jędrzejewska ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań | tel. +48 531 335 713 | kancelaria@prawnikodrozwodu.pl | www.prawnikodrozwodu.pl