Bezpłodność a rozwód – czy można zostać uznanym za winnego rozpadu małżeństwa?

Bezpłodność dotyka w Polsce około 20% małżeństw (dane WHO) – to temat, o którym przez długi czas mówiło się zbyt mało. Pary zmagające się z niemożnością posiadania dziecka stają przed wyzwaniami nie tylko medycznymi, ale niekiedy też prawnymi. Czy niemożność posiadania potomstwa może doprowadzić do rozwodu? I czy małżonek, który nie może mieć dzieci, może zostać uznany za winnego rozkładu pożycia?

Spis treści

1. Czy bezpłodność może doprowadzić do rozwodu?
2. Bezpłodność jako niezawiniona przyczyna rozkładu pożycia
3. Kiedy bezpłodność może być uznana za zawinioną?
4. Co w praktyce oznacza ta różnica?
5. FAQ

Czy bezpłodność może doprowadzić do rozwodu?

Tak – choć mechanizm jest bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać. Bezpłodność sama w sobie nie jest przesłanką rozwodu. Przesłanką jest trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego (art. 56 § 1 k.r.o.) – czyli ustanie więzi emocjonalnej, fizycznej i gospodarczej.

Niemożność posiadania dziecka przez jedno z małżonków bywa jednak okolicznością, która – szczególnie gdy para bardzo pragnęła potomstwa – wywiera poważny wpływ na wszystkie sfery małżeństwa. Może prowadzić do oddalenia emocjonalnego, poczucia krzywdy, niezrozumienia, a w konsekwencji do ustania więzi między małżonkami. Jeśli rozkład pożycia jest rzeczywisty, trwały i zupełny – sąd może orzec rozwód, niezależnie od tego, co go spowodowało.

Bezpłodność jako niezawiniona przyczyna rozkładu pożycia

Polskie sądy konsekwentnie przyjmują, że bezpłodność – jako schorzenie niezależne od woli małżonka – co do zasady nie jest jego winą. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 marca 1951 r. (sygn. C 48/51) określił bezpłodność mianem niezawinionej przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego. Oznacza to, że bezpłodność może być przyczyną rozkładu – ale sama w sobie nie obciąża winą małżonka, który nie może mieć dzieci.

To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie. Jeśli sąd ustali, że rozkład pożycia nastąpił z powodu bezpłodności jednej ze stron, ale strona ta nie miała na nią wpływu i nie zataił tego faktu – nie zostanie uznana za winną. Rozwód może zostać orzeczony bez orzekania o winie lub z winą obojga małżonków, ale nie z wyłącznej winy osoby, która nie mogła mieć dzieci z przyczyn od niej niezależnych.

Ta zasada ma zastosowanie, gdy spełnione są dwa warunki łącznie: małżonek dowiedział się o swojej bezpłodności dopiero w trakcie trwania małżeństwa, oraz bezpłodność jest spowodowana czynnikami niezależnymi od jego woli.

Kiedy bezpłodność może być uznana za zawinioną?

Od zasady istnieją wyjątki. Małżonek może zostać uznany za winnego rozkładu pożycia związanego z bezpłodnością w dwóch sytuacjach.

Zatajenie bezpłodności przed zawarciem małżeństwa. Jeśli jeden z małżonków wiedział o swojej bezpłodności przed ślubem i celowo zataił ten fakt przed partnerem – sąd może uznać to za zawinione działanie prowadzące do rozkładu pożycia. Zatajenie istotnej okoliczności dotyczącej zdolności do posiadania dzieci – zwłaszcza gdy dla drugiej strony posiadanie potomstwa było priorytetem – może stanowić naruszenie podstawowych obowiązków małżeńskich, w tym obowiązku lojalności i wzajemnego szacunku.

Celowe doprowadzenie do bezpłodności. Jeśli jeden z małżonków świadomie i bez wiedzy drugiego podjął działania skutkujące jego własną bezpłodnością (np. poddał się zabiegowi sterylizacji bez zgody partnera) – takie zachowanie może być podstawą do uznania go za winnego. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy zabieg został przeprowadzony za wiedzą i zgodą obojga małżonków.

Co w praktyce oznacza ta różnica?

Orzeczenie o winie ma w polskim prawie rozwodowym realne konsekwencje – przede wszystkim w zakresie uprawnień alimentacyjnych między byłymi małżonkami po rozwodzie (art. 60 k.r.o.). Małżonek niewinny ma szersze uprawnienia alimentacyjne wobec małżonka uznanego za wyłącznie winnego.

Jeśli bezpłodność zostanie uznana za niezawinioną przyczynę rozkładu pożycia, małżonek nią dotknięty nie zostanie obciążony wyłączną winą. Oznacza to, że sąd może orzec rozwód bez orzekania o winie (za zgodą obu stron), z winą obopólną lub stwierdzić, że do rozkładu doszło z przyczyn niezawinionych – w zależności od całokształtu okoliczności.

Z praktyki kancelarii wynika, że sprawy, w których bezpłodność jest elementem konfliktu małżeńskiego, należą do tych wymagających szczególnej wrażliwości – zarówno ze strony prawnika, jak i sądu. Emocjonalne obciążenie obu stron jest zazwyczaj bardzo duże, a droga do porozumienia bywa długa.

FAQ

Czy diagnoza bezpłodności postawiona w trakcie małżeństwa może być podstawą do rozwodu? Sama diagnoza nie jest podstawą rozwodu. Jeśli jednak niemożność posiadania dzieci doprowadziła do rzeczywistego i nieodwracalnego ustania więzi emocjonalnej, fizycznej i gospodarczej między małżonkami – sąd może orzec rozwód. Rozkład pożycia musi być udowodniony.

Czy małżonek dotknięty bezpłodnością zostanie uznany za winnego? Co do zasady nie – jeśli bezpłodność jest niezależna od jego woli i nie zatajał jej przed zawarciem małżeństwa. Sąd Najwyższy już w 1951 r. wskazał, że bezpłodność jest niezawinioną przyczyną rozkładu pożycia (sygn. C 48/51).

Co jeśli dowiedziałem/dowiedziałam się o bezpłodności dopiero po ślubie? To jest właśnie sytuacja, którą prawo traktuje jako niezawinioną. Jeśli bezpłodność ujawniła się już w trakcie małżeństwa i wynikała z czynników niezależnych od małżonka, nie zostanie on uznany za winnego rozkładu pożycia, nawet jeśli bezpłodność przyczyniła się do jego rozpadu.

Czy można unieważnić małżeństwo z powodu zatajenia bezpłodności? To skomplikowane zagadnienie. Unieważnienie małżeństwa jest możliwe m.in. z powodu podstępu – jeśli jeden z małżonków wprowadził drugiego w błąd co do okoliczności mających dla niego istotne znaczenie. Zatajenie bezpłodności może potencjalnie wchodzić w grę, ale każda taka sprawa wymaga indywidualnej oceny prawnej.

Co z adopcją jako alternatywą – czy wpływa na ocenę sądu? Samo zaproponowanie adopcji jako rozwiązania problemu bezpłodności nie zmienia oceny prawnej sytuacji. Sąd nie może zobowiązać małżonków do adopcji. Jeśli jeden z małżonków jest gotowy na adopcję, a drugi kategorycznie odmawia – może to być jedna z okoliczności świadczących o głębokości rozkładu pożycia.

Twoja sytuacja jest trudna i szukasz prawnika, który zrozumie jej złożoność? Zadzwoń: +48 531 335 713 lub napisz na kancelaria@prawnikodrozwodu.pl

Niniejszy artykuł stanowi ogólną informację prawną i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej w konkretnej sprawie. Każda sprawa rodzinna wymaga analizy konkretnych okoliczności i dokumentów. Kancelaria nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte na podstawie informacji zawartych w artykule. W celu uzyskania porady prawnej dostosowanej do Państwa sytuacji, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.

Zapraszamy do Kancelarii Prawa Rodzinnego: Adwokat Michalina Koligot, Adwokat Marta Krzyżanowicz, Adwokat Anna Konrady, Radca prawny Joanna Jędrzejewska ul. Mickiewicza 18a/3, 60-834 Poznań | tel. +48 531 335 713 | kancelaria@prawnikodrozwodu.pl | www.prawnikodrozwodu.pl